नवराज भुसाल

आज सामाजिक सञ्जालको भित्ता रङ्गीबिरङ्गी तस्बिरहरूले भरिएको देखियो। दाजुभाइ र दिदीबहिनीहरूले एकअर्कालाई राखी बाँधेका, मिठाई खुवाएका र खुसी साटासाट गरेका यी तस्बिरहरूले सबैतिर सकारात्मक ऊर्जा फैलाएको महसुस हुन्थ्यो । तर, यी रङ्गीन तस्बिरहरू हेर्दा मनमा एउटा प्रश्न उब्जियो: के हामीले यसरी नै हाम्रो मौलिक संस्कृतिलाई बिर्सेर भारतीय प्रचलनलाई अँगाल्दै छौँ?

सदियौँदेखि नेपालमा मनाइँदै आएको जनैपूर्णिमा पर्वको मौलिक स्वरूपमा पछिल्ला केही वर्षयता ठूलो परिवर्तन आएको छ। भारतबाट भित्रिएको ‘राखी’ संस्कृतिले हाम्रो आफ्नै रक्षा बन्धनको परम्परालाई ओझेलमा पार्दै लगेको देखिन्छ। के हामीले हाम्रो आफ्नै पहिचानलाई बिर्सँदै गएका त छैनौँ ? यो प्रश्न आज हरेक नेपालीको मनमा उठ्नुपर्ने भएको छ।
मौलिक रक्षा बन्धनको परम्परा
नेपालको पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा जनैपूर्णिमाको दिनलाई ‘रक्षा बन्धन’ भनेर पनि चिनिन्छ। यो दिन विशेषगरी पुरोहित, ज्वाइँ, चेला र भान्जाहरूले आफ्ना यजमान, ससुराली वा मामाघरमा गएर हातमा रक्षा सूत्र बाँधिदिने चलन थियो। यो रक्षा सूत्र एउटा पवित्र धागो हो, जसलाई वैदिक मन्त्रहरू उच्चारण गरी तयार पारिन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य यजमान वा कुटुम्बको रक्षा गर्नु, नकारात्मक शक्तिबाट जोगाउनु र दीर्घायुको कामना गर्नु हो।
यस दिन पुरोहितले यजमानलाई जनै फेरिदिने र हातमा रक्षासूत्र बाँधेपछि उनीहरूले पुरोहितलाई दक्षिणा र सिदा दिने परम्परा थियो। यसलाई ‘बन्धन’ वा ‘डोरो’ बाँध्ने पनि भनिन्छ। यसरी बाँधिएको डोरोलाई भाई-बहिनीको मात्र नभई सम्पूर्ण परिवार र समाजका सदस्यहरूको आपसी सद्भाव र रक्षाको प्रतीक मानिन्थ्यो। यो परम्पराले सामाजिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउनुका साथै एकअर्कालाई सम्मान गर्ने संस्कृति पनि विकास गरेको थियो।
राखीको बढ्दो प्रचलन: भारतीय प्रभाव
आजकल, रक्षा बन्धनको नाममा दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइलाई रङ्गीबिरङ्गी ‘राखी’ बाँध्ने चलन व्यापक बनेको छ। यो चलन खासगरी भारतको उत्तरी भागमा प्रचलित छ, जहाँ दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा राखी बाँधेर उनीहरूको दीर्घायुको कामना गर्छन् र दाजुभाइले पनि उनीहरूको रक्षा गर्ने वचन दिन्छन्।
सञ्चार माध्यम, विशेषगरी भारतीय चलचित्र र टेलिभिजन धारावाहिकको प्रभावका कारण यो चलन नेपालका सहरी क्षेत्रमा द्रुत गतिमा फैलिरहेको छ। बजारमा आकर्षक डिजाइनका राखीहरूको व्यापार बढ्दो छ र धेरैजसो नेपाली युवा पुस्ताले यसलाई सहजै अपनाएका छन्। तर, यसरी पराइको संस्कृतिलाई अँगाल्दै जाँदा हाम्रो आफ्नै मौलिक परम्परा कता हराउँदैछ?
संस्कृतिको संरक्षण: चुनौती र समाधान
कुनै पनि नयाँ संस्कृतिलाई आत्मसात् गर्नु आफैँमा खराब होइन। यसले समाजलाई खुला र प्रगतिशील बनाउन मद्दत गर्छ। तर, यसरी अर्को संस्कृतिलाई अपनाउँदै गर्दा आफ्नो मौलिक पहिचान गुमाउनु चिन्ताको विषय हो। हाम्रो रक्षा बन्धन परम्परामा दाजुभाइ र दिदीबहिनीको मात्र नभई पुरोहित र यजमान, ज्वाइँ र ससुराली तथा मामा र भान्जाको सम्बन्ध पनि गाँसिएको थियो। यो एउटा बृहत् सामाजिक सद्भावको प्रतीक थियो, जुन आज खुम्चिँदै गएको छ।
हाम्रो संस्कृतिलाई जोगाउनका लागि जनैपूर्णिमाको वास्तविक महत्त्वबारे युवा पुस्तालाई जानकारी गराउनु जरुरी छ। विद्यालयहरूमा यसको ऐतिहासिक, सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्वबारे पढाउनुपर्छ। सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले पनि यसको संरक्षणका लागि अभियान चलाउन सक्छन्। साथै, सञ्चार माध्यमले पनि हाम्रो मौलिक परम्परालाई प्राथमिकताका साथ प्रचार-प्रसार गर्नुपर्छ।
अन्ततः, संस्कृति भनेको हाम्रो पहिचान हो। यो हाम्रो जरा हो, जसले हामीलाई हाम्रो विगत र भविष्यसँग जोड्छ। यदि हामीले हाम्रा परम्परा र चाडपर्वहरूलाई बिर्सियौँ भने, हाम्रो पहिचान नै हराउनेछ। त्यसैले, हामीले राखीको प्रचलनलाई अपनाए पनि हाम्रो मौलिक ‘डोरो’ बाँध्ने परम्पराको महत्त्वलाई बिर्सनु हुँदैन। यसको संरक्षण गर्नु हामी सबै नेपालीको दायित्व हो।